Steph.taizer.net

Van krakend Windows naar een vlotte Linux-gamebak: hoe ik mijn oude pc nieuw leven gaf met EndeavourOS (en Claude)

13 min read

🌐Also available in English: From creaky Windows to a smooth Linux gaming rig: how I gave my old PC new life with EndeavourOS (and Claude)

TL;DR voor de ongeduldigen: oude pc, door Windows 11 geweigerd bij de deur, gered door EndeavourOS. Een paar avonden sleutelen aan opslag, GameMode en GPU-vermogen, en mijn “te oude” bak draait games soepeler dan onder Windows.
Geen nieuwe hardware, geen bloatware, geen spijt. Hieronder het hele verhaal, mét de techniek, maar in gewone taal uitgelegd.

Een pc van bijna tien jaar oud die officieel “te oud” is voor Windows 11, maar die op Linux weer vliegt als nieuw.
In dit artikel neem ik je mee in die overstap: waarom ik voor EndeavourOS koos in plaats van mee te gaan in de Windows-upgrade, wat mijn (inmiddels vintage) hardware is, en het bijzondere driver-verhaal rond een NVIDIA-kaart die de fabrikant niet meer ondersteunt.

Eerst het waarom en de hardware, daarna de handen in de olie: opslag, GameMode en GPU-vermogen. Ben je hier voor het verhaal, lees gewoon door. Ben je hier voor de configs, je herkent ze vanzelf aan de blokjes code. 🎮

Het begin: een pc die piept en kraakt

Mijn pc is als een oude rallyauto: hij ruikt naar 2017, maakt af en toe een verdacht geluid, maar geef ‘m de juiste afstelling en hij vliegt nog prima uit de bocht. De hardware komt uit het Ryzen/GTX-1080-tijdperk (2016–2017), en dat begon de laatste tijd te merken: Windows 10 voelde traag en log, opstarten duurde te lang, en alles “piepte en kraakte” een beetje.
Voeg daaraan toe dat Windows 10 end-of-life is en de logische volgende stap volgens Microsoft Windows 11 zou zijn.

Maar daar wringt de schoen. Windows 11 keek naar mijn AMD Ryzen 7 1700 (eerstegeneratie Ryzen), raadpleegde de gastenlijst, en zei: “Sorry meneer, u staat er niet op.” Acht kernen, nog prima in vorm, geweigerd bij de deur, want eerste-generatie Ryzen staat niet op de officiële lijst met door Windows 11 ondersteunde processors.

Officieel mag mijn machine Windows 11 dus niet eens draaien.

Een prima werkende pc afserveren omdat een nieuw OS ‘m te oud vindt? Daar had ik geen zin in. Dus liep ik naar de overkant, waar EndeavourOS gewoon de deur openhield.

De keuze: EndeavourOS in plaats van Windows

In plaats van mee te gaan in de upgrade-tredmolen heb ik gekozen voor EndeavourOS; een Arch-gebaseerde distributie.

Waarom:

  • Geen bloatware. Je krijgt een schoon, kaal systeem en bouwt zelf op wat je nodig hebt.
  • Bleeding edge maar stabiel genoeg. Arch onder de motorkap betekent actuele kernels, drivers en software (rolling release), geen jaren wachten op updates.
  • EndeavourOS maakt het toegankelijk. Waar kaal Arch een steile leercurve heeft, voegt EndeavourOS een prettige installer, handige defaults en gemak toe zonder de Arch-filosofie te verpesten.
  • Het is mijn machine weer. Sneller, lichter, en ik bepaal wat er draait.

Resultaat: dezelfde hardware voelt weer snel en wakker.

De specs (de “oudjes” die het nog prima doen)

OnderdeelDetails
CPUAMD Ryzen 7 1700 — 8 cores / 16 threads (Zen 1, 2017)
GPUNVIDIA GeForce GTX 1080 (Pascal, 2016), 8 GB
RAM16 GB
MoederbordASUS PRIME X370-PRO
OS-schijfCrucial MX500 1 TB SSD (btrfs)
Games-schijfHitachi 3 TB HDD (btrfs)
Extra opslagWD 5 TB HDD + Samsung 960 EVO 500 GB NVMe
OSEndeavourOS (Arch-based), kernel 7.0.x
DesktopKDE Plasma 6.7 op Wayland
GPU-driverNVIDIA 580.159.04 (legacy nvidia-580xx, community-onderhouden)

Het driver-verhaal: NVIDIA laat de GTX 1080 los

Een interessant detail van “oudere hardware op Linux”: NVIDIA heeft mijn GTX 1080 naar de legacy-tak verschoven. De 580-serie is de laatste driver-branch die de Maxwell-, Pascal- en Volta-architecturen ondersteunt. De mainline NVIDIA-driver is daar inmiddels voorbij en laat mijn kaart vallen.

De oplossing op Arch/EndeavourOS: de community-onderhouden legacy-pakketten (nvidia-580xx-dkms en vrienden, uit de AUR).
Dus geen nouveau (de open-source reverse-engineered driver), maar nog steeds de échte propriëtaire NVIDIA-driver; alleen een oudere tak die door de community wordt verpakt en levend gehouden. Precies het soort “long tail”-support waar een rolling-release-community in uitblinkt en waar Windows je gewoon laat zitten.

Vertaald naar mensentaal: de fabrikant zei “klaar met die kaart”, en de community zei “wij niet”. Dat verschil is precies waarom mijn 1080 nog draait.

Het achterstallig onderhoud dat ik nooit zag

Dit is niet in één keer ontstaan. Over meerdere sessies met Claude (Claude Code) zijn er flink wat dingen rechtgetrokken die ik zelf niet eens doorhad:

  • SSD’s die niet optimaal werden gebruikt en bovendien te vol bleken te zitten; iets wat je prestaties en levensduur stilletjes ondermijnt zonder dat je het merkt. In eerdere sessies is dat opgeruimd en goed ingericht.
  • GameMode ontbrak in eerste instantie volledig. Dat ik überhaupt naar Feral GameMode ben gaan kijken was een aanrader van Claude; die ik daarna netjes heb nagelezen op de Arch Wiki voordat ik ‘m vertrouwde. (Aanrader is leuk, maar even zelf checken blijft verstandig.)

Kortom: een hoop “onzichtbaar achterstallig onderhoud” dat stukje bij beetje is opgelost. Of, iets minder eervol samengevat:

Mijn schaamtelijstje (stilletjes suboptimaal):

  • 📦 SSD’s: te vol, als een volgepropte koffer waar de rits niet meer dichtgaat.
  • 🔇 GameMode: wél geïnstalleerd, maar niet werkend; zie verderop.
  • 🤷 gamemode.ini: bestond niet, dus alles op fabrieksgedimde stand.

Geen ramp, wel precies het soort dingen dat je jaren niet opmerkt omdat “het toch werkt”.

Het leuke deel: alles fijn afstellen — samen met Claude

Nu duiken we de motorkap in. Hou je meer van de weg dan van de motor? Scroll dan gerust door naar “Wat gebeurt er nu écht als ik een game start?”, daar lees je in gewone taal wat het oplevert, zonder één regel code. Voor de sleutelaars: hóé makkelijk dit ging, was het echt verrassende. Telkens dezelfde aanpak: eerst gecheckt op mijn echte systeem, dan aangepast, dan geverifieerd.

Een greep:

1. btrfs autodefrag op de games-HDD

Mijn games staan op een echte 3 TB harde schijf (geen SSD). Op btrfs (het moderne bestandssysteem dat ik gebruik) kan een bestand na verloop van tijd in losse stukjes over de schijf verspreid raken; vooral bij game-updates, savegames en shader caches.

Op een draaiende schijf met een leeskop kost dat extra tijd; op een SSD niet, maar op mijn HDD wél.

In het Nederlands: een gefragmenteerde schijf is als een boek waarvan de pagina’s door elkaar liggen; de leeskop moet steeds heen en weer bladeren. Defragmenteren legt de pagina’s weer op volgorde.

Oplossing: autodefrag aanzetten in de mount-opties, plus eenmalig de bestaande data defragmenteren.

# in /etc/fstab, mount-opties van de games-schijf:
#   ...,compress=zstd,autodefrag
 
# eenmalig bestaande boel defragmenteren + hercomprimeren:
sudo btrfs filesystem defragment -r -v -czstd /mnt/Programs

⚠️ Let op: defrag verbreekt reflinks/shared extents. Heb je snapshots? Wees dan voorzichtig. Bij mij stonden er geen op die schijf, dus veilig.

2. Feral GameMode op alle Steam-games tegelijk

Feral GameMode optimaliseert je systeem tijdelijk zodra een game draait (CPU-governor naar performance, I/O-prioriteit, split-lock-mitigatie uit, enz.). Je activeert het per game via een Steam-opstartoptie:

gamemoderun %command%

Klinkt simpel, tot je beseft dat je dat regeltje per game met de hand moet intikken. Bij mij staan er ruim 100 games geïnstalleerd.
En het wordt erger: launch options zijn per Steam-account, en bij ons spelen ook de kinderen op dezelfde pc, elk met hun eigen account. Drie accounts × 100+ games = honderden keren hetzelfde veld invullen. Dat doet niemand vrijwillig.

Dus hebben we een script gemaakt dat het blind en in bulk doet: het leest de launch options in Steam’s localconfig.vdf uit en zet gamemoderun bij alle geïnstalleerde games, voor alle accounts in één keer. Het is bovendien netjes:

  • idempotent: Games die het al hebben worden overgeslagen, dus je kunt het zonder zorgen opnieuw draaien na het installeren van nieuwe games;
  • het maakt eerst een backup;
  • en het laat Steam’s eigen tools/runtimes met rust.

💡 Belangrijk: Steam moet volledig afgesloten zijn vóór je dat bestand bewerkt, anders overschrijft Steam je wijzigingen bij het afsluiten.

In NL: in plaats van honderden keren hetzelfde vinkje te zetten, voor mezelf én voor de accounts van de kinderen, drukken we één keer op de knop en is iedereen in huis voorzien.

3. De stille saboteur: waarom GameMode niets deed

En toen vonden we de boosdoener. GameMode draaide wel, maar deed stiekem zo goed als niets en de logs wezen recht naar de dader:

pkexec: Error executing command as another user: Not authorized
gamemoded: ERROR: Failed to update split_lock_mitigate

Wat betekent: GameMode klopte aan om de motor open te draaien, maar het systeem antwoordde telkens met “geen toestemming” en deed de deur weer dicht. Alle mooie optimalisaties werden bij de drempel tegengehouden.

De oorzaak: op EndeavourOS staan álle com.feralinteractive.GameMode.*-helper polkit-acties standaard op allow_active=no. Polkit is het systeem dat beslist wie wát met verhoogde rechten mag… en het had GameMode simpelweg geen sleutel gegeven.

De fix is één klein regelbestand dat zegt: “deze gebruiker mag dit wél”:

// /etc/polkit-1/rules.d/10-gamemode.rules
polkit.addRule(function(action, subject) {
    if (action.id.indexOf("com.feralinteractive.GameMode.") === 0 &&
        subject.active && subject.local && subject.isInGroup("wheel")) {
        return polkit.Result.YES;
    }
});

Het resultaat was meteen meetbaar. Vóór de fix bleef de CPU op zijn spaarstand staan; erna sprong-ie bij een game keurig naar volle kracht:

$ gamemoded -s
gamemode is active
 
$ cat /sys/devices/system/cpu/cpu0/cpufreq/scaling_governor
performance        # was: schedutil

Geen Not authorized meer in de logs. De saboteur was ontmaskerd.

4. GameMode fijn afstellen voor max performance

Hier komt de grootste bekentenis. Maandenlang drukte ik tevreden op mijn turbo-knop.

Spoiler: die knop zat nergens aan vast. Ik gamede op een placebo.

Want behalve de saboteur van hierboven bleek ik ook nog eens helemaal geen gamemode.ini te hebben. Ik had GameMode dus al een tijd “aan staan” in de vaste overtuiging dat het iets deed (wel minder dan gehoopt), maar zonder eigen config draait alles op karige fabrieksinstellingen, én die werden door de polkit-blokkade ook nog eens deels geweigerd. Twee keer niks, dus. En dat had ik zelf nooit in de gaten gehad: het voelde sneller, puur omdat ik wist dat het “aan stond”.

Dus: ik dacht dat ik met de sportstand reed, maar de auto stond al die tijd gewoon in z’n gewone modus. Pas toen ik de handleiding erbij pakte, viel het kwartje.

In ~/.config/gamemode.ini heb ik vervolgens de schroeven echt aangedraaid:

[general]
desiredgov=performance
defaultgov=schedutil
renice=15            ; game krijgt hogere CPU-prioriteit
ioprio=0             ; hoogste I/O-prioriteit
disable_splitlock=1  ; minder CPU-overhead
inhibit_screensaver=1
 
[cpu]
park_cores=no        ; alle 16 threads beschikbaar houden
pin_cores=no

5. De GPU automatisch naar max power tijdens het gamen

Tot slot een hook die mijn GTX 1080 bij game-start naar het maximale power-budget zet (220W i.p.v. 210W default) en daarna weer terugzet. Omdat nvidia-smi root vereist, gaat dat via twee kleine, strak afgeschermde scripts (NOPASSWD via sudoers,

alleen die twee commando’s):

# in gamemode.ini
[custom]
start=/usr/bin/sudo -n /usr/local/bin/gpu-perf-on
end=/usr/bin/sudo -n /usr/local/bin/gpu-perf-off

En ja, dat werkt ook echt, bij een test schoof het power-budget netjes omhoog en daarna weer terug:

$ gpu-perf-on
Power limit for GPU 0000:0A:00.0 was set to 220.00 W from 210.00 W.
$ gpu-perf-off
Power limit for GPU 0000:0A:00.0 was set to 210.00 W from 220.00 W.

Wat dan?: zodra een game start, mag de videokaart even iets gretiger uit het stopcontact trekken; sluit je de game, dan zakt-ie weer terug naar normaal.

Wat gebeurt er nu écht als ik een game start?

Het abstracte “het is geoptimaliseerd” werd zo ineens concreet. Zodra ik een game launch (via gamemoderun %command%), schakelt GameMode in één klap dit alles om en draait het bij het afsluiten netjes weer terug:

Bij game-startVan → naarWat het doet
CPU-governorschedutil → performance (alle 16 threads)Cores blijven op hoge klok, geen vertraging door op-/afschakelen
split-lock-mitigatieaan → uitMinder CPU-overhead voor bepaalde instructies
I/O-prioriteitnormaal → hoogste (ioprio=0)Schijftoegang van de game krijgt voorrang
CPU-prioriteitnormaal → renice -15Game dringt voor op achtergrondprocessen
Screensaver/DPMSactief → geblokkeerdScherm valt niet uit tijdens spelen
GPU power limit210W → 220W (+ persistence)Iets meer boost-headroom voor de GTX 1080

Bij het verlaten van de game wordt alles teruggezet (governor terug naar schedutil, power limit naar 210W, enzovoort). Geen permanente ingrepen, geen schijf die de hele dag op vol vermogen draait.

Maar het verschil dat ik echt voel, staat in geen enkele tabel met klokfrequenties. Het zit hierin: waar de logs vroeger volliepen met Not authorized en GameMode in de praktijk niets deed (❌), staat er nu nul fouten en doet-ie eindelijk écht zijn werk (✅). De placebo-knop zit voor het eerst ergens aan vast.

En wat levert dat dan echt op?

Eerlijk en met realistische verwachtingen, specifiek voor mijn machine:

  • Minder stutter en stabielere frametimes. De grootste, best merkbare winst.
    Doordat de CPU niet meer terugklokt op rustige momenten, krijg je geen plotselinge dip wanneer de actie losbarst.
  • Vlottere laadtijden en minder hapering bij streaming van assets; juist omdat mijn games op een echte HDD staan, helpt de hogere I/O-prioriteit hier merkbaar (en de btrfs-autodefrag werkt daaraan mee).
  • Soepeler onder druk. Met een wat oudere 8-core (Ryzen 7 1700) maakt het verschil dat de game voorrang krijgt en de cores op snelheid blijven; achtergrondtaken duwen je framerate minder omlaag.
  • Geen grote sprong in gemiddelde FPS. Dat is het eerlijke verhaal: dit gaat om consistentie, niet om een magische +30 FPS. De GPU-power-bump is bovendien marginaal (~5%).

Samengevat: het voelt gladder en voorspelbaarder, en dat is op deze leeftijd hardware precies wat je wilt.

Eerlijk: wat wél en niet werkt

Geen wonderen, dus ook de nuances:

  • Op Wayland werkt GameMode’s NVIDIA-GPU-tuning niet (die leunt op nvidia-settings, een X11-tool). De power-limit-hook met nvidia-smi werkt wél, want dat is driver-niveau. Mijn kaart boost sowieso al zelf naar max clocks onder load.
  • De power-limit-winst is marginaal op een GTX 1080 (~5% headroom). Het is meegenomen, geen wondermiddel.
  • “Max FPS” gaat vooral over consistentie: minder stutter, minder downclocken, stabielere frametimes, niet een grote sprong in gemiddelde FPS.

De groenste pc is degene die je niet weggooit

Even los van het gamen: er zit ook een prettig randje aan dit verhaal. De “officiële” route was een nieuwe Windows 11-bak kopen, al snel een paar honderd euro, plus een prima werkende computer die op de elektronica-afvalberg belandt (of in cadeaupapier als oudje naar 1 van de kinderen die dan nog weinig kunnen). Mijn route kostte een paar avonden sleutelen en €0 aan hardware.

Microsoft vond mijn pc te oud. Een rolling-release Linux-distro die zelfs legacy-GPU’s levend houdt, vond ‘m prima. Ik weet wel wie van die twee ik sympathieker vind… en mijn afvalbak blijft leeg.

Conclusie

Mijn pc is officieel “te oud” voor Windows 11. Op EndeavourOS voelt ‘ie weer als nieuw: snel, schoon, en volledig naar mijn hand gezet. De combinatie van een rolling-release-distro die zelfs legacy-NVIDIA-kaarten levend houdt, plus een paar gerichte optimalisaties (btrfs, GameMode, GPU-tuning), maakt van deze “oudjes” weer een prima gamebak.

En het mooiste: wat vroeger uren uitzoeken en forumposts pluizen was, deed ik nu in een paar ontspannen sessies, telkens met een check op mijn echte systeem voordat er iets veranderde. Het meest leerzame was misschien wel hoeveel er stilletjes suboptimaal stond zonder dat ik het doorhad: te volle SSD’s, GameMode dat “aan stond” maar nauwelijks iets deed, ontbrekende configuratie. Juist dát soort onzichtbaar achterstallig onderhoud is waar een tweede paar (digitale) ogen goud waard is, mits je het advies daarna zelf even narekent. Oude hardware, nieuw plezier. 🎮

Graph View

Recent posts